ریتارد چیست و در ماشین سنگین چگونه عمل می کند؟

ریتارد یکی از اجزای مهم سیستم ترمز ماشین های سنگین مانند کامیون ها، اتوبوس ها و برخی جرثقیل ها است که به کاهش سرعت وسیله نقلیه بدون نیاز به فشار مستقیم روی ترمز اصلی کمک می کند. این سیستم به راننده امکان می دهد در مسیرهای طولانی یا سراشیبی ها کنترل دقیق تری روی سرعت داشته باشد و از گرمای بیش از حد و فرسایش ترمزهای اصلی جلوگیری کند. همچنین ریتاردر یکی از اجزای جرثقیل است که نقش مهمی در کنترل حرکت و ایمنی هنگام بالا و پایین بردن بارهای سنگین ایفا می کند.

با توجه به مکانیزم عملکرد، ریتارد می تواند بر اساس موتور، گیربکس، سیستم هیدرولیکی یا الکتریکی طراحی شود. انتخاب نوع مناسب آن به شرایط کاری ماشین، نوع بار، شیب مسیر و نیاز به ایمنی بستگی دارد. استفاده از ریتارد نه تنها به طول عمر سیستم ترمز کمک می کند بلکه ایمنی راننده و سایر خودروها را در جاده ها افزایش می دهد.

ریتارد در ماشین سنگین چگونه عمل می کند؟

وقتی راننده ریتارد را فعال می کند (معمولاً با پدال یا اهرم کنار فرمان)، روغن هیدرولیک داخل ریتارد به گردش درمی آید و روتور داخل آن انرژی جنبشی خودرو را به گرمای روغن تبدیل می کند؛ یا در نوع الکتریکی با ایجاد میدان مغناطیسی مخالف، نیرو تولید می کند.

این نیرو به صورت مداوم و بدون تماس مکانیکی تا ۸۰-۹۰٪ قدرت ترمزگیری خودرو را تأمین می کند. در سرازیری های طولانی، ترمزهای اصلی خنک می مانند و خطر fade شدن ترمز را به شدت کاهش می یابد.

کاربردهای ریتارد چیست؟

ریتارد در ماشین های سنگین نقش حیاتی در ایمنی و عملکرد بهینه سیستم ترمز دارد.

• کاهش فشار روی ترمز اصلی: با استفاده از ریتارد، نیازی به فشار مداوم روی ترمزهای دیسکی یا کاسه ای نیست و طول عمر آن ها افزایش می یابد.
• کنترل سرعت در سراشیبی ها و جاده های طولانی: ریتارد امکان کاهش تدریجی و کنترل شده سرعت را فراهم می کند و از داغ شدن ترمزها و خطرات ناشی از از دست دادن کنترل جلوگیری می کند.
• استفاده در جرثقیل ها و ماشین آلات سنگین ویژه: در جرثقیل ها، ریتارد کمک می کند تا هنگام بالا و پایین بردن بارهای سنگین، اپراتور جرثقیل کنترل حرکتی دقیق داشته باشد و فشار کمتری به سیستم ترمز و گیربکس وارد شود.
• افزایش ایمنی رانندگی در شرایط دشوار: در شرایط بارانی، یخبندان یا جاده های ناهموار، ریتارد با کاهش نیاز به ترمزگیری مکرر، خطر لغزش و تصادف را کاهش می دهد.
• کاربرد در اتوبوس ها و کامیون های حمل بار سنگین: ریتارد باعث می شود حتی در مسیرهای شهری و بزرگراهی طولانی، ترمزگیری ایمن و بدون آسیب به سیستم ترمز اصلی انجام شود.

انواع اصلی ریتاردر

ریتاردرها بر اساس مکانیزم عملکرد و سیستم استفاده شده، به انواع مختلفی تقسیم می شوند. هر نوع ریتارد با توجه به کاربرد و ساختار خودرو، مزایا و محدودیت های خاص خود را دارد. مهم ترین انواع ریتارد شامل ریتارد موتور، ریتارد اگزوزی، ریتارد هیدرولیکی، ریتارد الکتریکی و ریتارد گیربکس هستند.

ریتارد موتور چیست؟

ریتارد موتور نوعی از ریتارد است که از مقاومت موتور برای کاهش سرعت خودرو استفاده می کند. در این سیستم، هنگامی که راننده ریتارد را فعال می کند، جریان سوخت به موتور محدود یا قطع می شود و موتور به عنوان یک ترمز داخلی عمل می کند. این فرآیند باعث می شود انرژی جنبشی خودرو به مقاومت داخلی موتور تبدیل شود و سرعت وسیله نقلیه به طور تدریجی کاهش یابد.

مزیت اصلی ریتارد موتور این است که برای کاهش سرعت نیاز به استفاده مکرر از ترمز اصلی نیست و بنابراین از داغ شدن یا فرسایش ترمزهای دیسکی و کاسه ای جلوگیری می کند.

ریتارد اگزوزی چیست؟

ریتارد اگزوزی (Exhaust Retarder) نوعی ریتاردر است که با کنترل جریان گازهای خروجی موتور، نیروی مقاوم برای کاهش سرعت خودرو ایجاد می کند. این سیستم معمولا با تغییر مسیر و فشار گازهای خروجی کار می کند، به طوری که موتور هنگام فعال سازی ریتارد با مقاومت بیشتری مواجه می شود و خودرو به طور تدریجی کند می شود.

ریتارد هیدرولیکی چیست؟

ریتاردر هیدرولیکی (Hydraulic Retarder) نوعی ریتارد است که با استفاده از مقاومت مایعات هیدرولیک، نیروی ترمز اضافی برای کاهش سرعت خودرو تولید می کند. در این سیستم، هنگام فعال سازی ریتارد، پروانه های مخصوص در یک محفظه پر از مایع هیدرولیک می چرخند و مقاومت ایجاد می کنند؛ این مقاومت باعث کاهش تدریجی سرعت خودرو می شود بدون اینکه فشار زیادی به ترمزهای اصلی وارد شود.

مزیت اصلی ریتارد هیدرولیکی، عملکرد نرم و کنترل شده در طول مسیر است. این سیستم به ویژه در کامیون ها و اتوبوس های سنگین که بار زیاد حمل می کنند و نیاز به کاهش سرعت تدریجی دارند، کاربرد گسترده ای دارد.

ریتارد الکتریکی چیست؟

ریتاردر الکتریکی (Eddy Current Retarder) بدون هیچ تماس مکانیکی و کاملاً بی صدا عمل می کند. روتور آن مستقیم به محور کاردان یا خروجی گیربکس متصل است و درون استاتور ثابت قرار دارد. با فعال سازی توسط راننده، سیم پیچ های استاتور برق دار شده و میدان مغناطیسی قوی ایجاد می کنند؛ این میدان در روتور جریان های گردابی (Eddy Current) به وجود می آورد که نیروی مقاومتی شدید تولید کرده و انرژی جنبشی خودرو را به گرما تبدیل می کند. گرما نیز با فن یا جریان هوا دفع می شود. این سیستم نیازی به روغن و سرویس ندارد، قدرت ترمزگیری اش تا سرعت های نزدیک به صفر ثابت می ماند و عمدتاً در اتوبوس ها و کامیون های اروپایی برندهایی مثل Telma و Klam استفاده می شود.

ریتارد گیربکس چیست؟

ریتارد گیربکس (Gearbox Retarder) نوعی ریتاردر است که در داخل گیربکس یا روی محور انتقال نیرو نصب می شود و با ایجاد مقاومت مکانیکی، سرعت خودرو را کاهش می دهد. این سیستم معمولا از اصطکاک یا مایع هیدرولیکی داخل گیربکس بهره می گیرد تا نیروی ترمز اضافه ایجاد کند، بدون اینکه فشار مستقیم روی ترمزهای اصلی وارد شود.

مزایای ریتارد چیست؟

ریتاردها نقش مهمی در افزایش ایمنی و کاهش فرسایش سیستم ترمز ماشین های سنگین دارند. استفاده از ریتارد باعث می شود راننده کنترل بهتری روی خودرو داشته باشد و عمر تجهیزات افزایش یابد.

کاهش فرسایش ترمز اصلی

یکی از مهم ترین مزایای ریتارد، کاهش فرسایش ترمزهای اصلی خودرو است. با فعال سازی ریتارد، نیروهای کاهنده سرعت از طریق سیستم ریتارد اعمال می شوند و راننده نیازی به فشار مداوم روی پدال ترمز ندارد. این فرآیند باعث می شود ترمزهای دیسکی یا کاسه ای کمتر درگیر شوند، داغ نشوند و طول عمر آن ها افزایش یابد.

کاهش فرسایش ترمز نه تنها هزینه های نگهداری و تعویض لنت و دیسک را کاهش می دهد، بلکه ایمنی راننده و سرنشینان را در مسیرهای طولانی و سراشیبی ها به میزان قابل توجهی افزایش می دهد.

کنترل بهتر هنگام ترمزگیری

ریتارد به راننده اجازه می دهد هنگام کاهش سرعت، کنترل دقیق تر و نرم تری روی خودرو داشته باشد. با فعال سازی ریتارد، کاهش سرعت به صورت تدریجی و یکنواخت انجام می شود و از توقف ناگهانی یا لغزش چرخ ها جلوگیری می شود.

این ویژگی به ویژه در مسیرهای سراشیبی، جاده های لغزنده یا شرایط بار سنگین اهمیت دارد، زیرا راننده می تواند بدون نیاز به فشار مداوم روی ترمز اصلی، سرعت خودرو را به طور ایمن مدیریت کند. نتیجه استفاده از ریتارد، افزایش ایمنی، کاهش خطرات ناشی از از دست دادن کنترل و افزایش طول عمر سیستم ترمز است.

جمع بندی

ریتاردر یکی از مهم ترین تجهیزات کمکی ترمز در خودروهای سنگین است که سرعت را بدون فشار به ترمزهای اصلی کاهش می دهد. انواع اصلی آن شامل ریتاردر موتور، ریتاردر اگزوز، ریتاردر هیدرولیکی، ریتاردر الکتریکی و ریتاردر داخل گیربکس می شود. هر نوع برای شرایط خاص طراحی شده و در کامیون ها، اتوبوس ها، جرثقیل ها و ماشین آلات سنگین راه سازی و معدنی کاربرد دارد.

استفاده از ریتاردر ایمنی را به شدت بالا می برد، از داغ شدن و محو شدن ترمز اصلی جلوگیری می کند، لنت و دیسک را تا چند برابر دیرتر فرسوده می کند و در سرازیری های طولانی کنترل کامل خودرو را به راننده می دهد. به همین دلیل انتخاب نوع مناسب ریتاردر بر اساس وزن، مسیر و نوع بار، تضمین کننده عملکرد ایمن و اقتصادی ناوگان سنگین است. شرکت سالیار هم به عنوان سازنده جرثقیل پشنت کامیونی توصیه می کند از کامیون های دارای سیستم ریتاردر در جرثقیل های کفی استفاده شود.

سوالات متداول

تفاوت ریتاردر با ترمز پا چیست؟

ریتاردر یک سیستم کمکی برای کاهش سرعت خودرو است که بدون فشار مستقیم روی ترمز اصلی کار می کند، در حالی که ترمز پا (Pedal Brake) مستقیما با فشار مکانیکی یا هیدرولیکی به ترمزهای دیسکی یا کاسه ای خودرو اعمال می شود. ریتاردر باعث کاهش فرسایش ترمز اصلی و کنترل بهتر سرعت در سراشیبی ها می شود، اما ترمز پا وظیفه توقف کامل خودرو را دارد.

آیا ریتارد در اتوبوس ها نیز استفاده می شود؟

بله، ریتارد در بسیاری از اتوبوس ها به خصوص اتوبوس های بین شهری و شهری سنگین نصب می شود. این سیستم کمک می کند تا کاهش سرعت خودرو بدون فشار مکرر روی ترمز اصلی انجام شود، ایمنی مسافران افزایش یابد و طول عمر ترمزها حفظ شود.